Vỉa hè là phòng triển lãm lớn nhất Việt Nam

Có những bảo tàng không có cửa, không bán vé, không treo biển "cấm chạm vào hiện vật". Ở Việt Nam, bảo tàng ấy trải dài từ đầu ngõ đến cuối phố, mở cửa từ lúc gánh xôi đầu tiên đặt xuống cho đến khi quán nhậu cuối cùng dọn ghế. Chúng ta gọi nó bằng một cái tên rất bình thường: vỉa hè.

Người nước ngoài đến Hà Nội hay Sài Gòn thường dừng lại thật lâu trước những cảnh mà người bản xứ đi ngang hằng ngày không nhìn: một chồng ghế nhựa đỏ xếp cao ngang vai, một chiếc xe máy chở cả tủ lạnh, một tấm biển "Vá xe – Bơm hơi" viết tay bằng sơn trắng trên mảnh tôn gỉ. Họ chụp ảnh. Chúng ta thì nhún vai. Nhưng có lẽ đã đến lúc tự hỏi: vì sao điều mình coi là bình thường lại khiến người khác thấy phi thường?

Một mỹ học sinh ra từ sự thiếu thốn

Vỉa hè Việt Nam không được thiết kế. Nó được sống ra. Không có kiến trúc sư nào vẽ bản vẽ cho một quán trà đá: chỉ có một ấm nước, vài chiếc ghế thấp, một tấm bạt che nắng buộc vào cột điện. Không có nhà thiết kế đồ họa nào làm nhận diện thương hiệu cho hàng phở đầu ngõ: chỉ có cái tên của bà chủ, viết to, màu đỏ, đủ để ai đi qua cũng nhớ.

Chính sự thiếu thốn đã buộc con người phải sáng tạo. Khi không có nhiều, người ta học cách tận dụng mọi thứ: một chiếc xe đạp trở thành cửa hàng di động, một bậc thềm trở thành bàn ăn, một góc tường trở thành tiệm cắt tóc với chiếc gương treo trên đinh. Đó là thứ sáng tạo không cần ai cho phép, không cần ngân sách, không cần hội thảo. Nó chỉ cần một con người quyết định rằng mình sẽ làm được với những gì đang có.

Sáng tạo thật sự không bắt đầu từ sự đủ đầy. Nó bắt đầu từ câu hỏi: với những gì đang có trong tay, mình có thể làm gì?

Ghế nhựa: chiếc ngai của số đông

Hãy nhìn chiếc ghế nhựa thấp — thứ đồ vật có lẽ phổ biến nhất trên vỉa hè Việt Nam. Nó rẻ, nhẹ, xếp chồng được, không sợ mưa. Nhưng điều thú vị nhất là chiều cao của nó. Ngồi trên chiếc ghế ấy, người mặc com-lê và người mặc áo ba lỗ ở cùng một tầm mắt. Chiếc ghế nhựa không phân biệt ai. Nó là một thứ dân chủ rất đời thường, rất Việt Nam.

Khi ta nói về "văn hóa đường phố", nhiều người nghĩ ngay đến tranh vẽ tường, giày thể thao hay nhạc hip-hop — những thứ có nguồn gốc từ đường phố phương Tây. Những thứ ấy đẹp và đáng trân trọng. Nhưng đường phố Việt Nam có ngôn ngữ của riêng nó, và ngôn ngữ ấy chưa được kể đủ. Nó nằm trong cách người ta ngồi, cách người ta mời nhau một cốc trà, cách một bà cụ bán hàng nhớ mặt từng khách quen.

Biển hiệu vẽ tay và nghệ thuật của sự chân thành

Trước khi biển quảng cáo in kỹ thuật số phủ kín phố xá, đường phố Việt Nam từng đầy những tấm biển vẽ tay. Mỗi tấm là một tác phẩm: nét chữ có chút run, màu sắc rực rỡ đến mức "quê", bố cục chẳng theo quy tắc nào. Nhưng chúng có một thứ mà nhiều thiết kế hoàn hảo bây giờ thiếu: sự chân thành.

Một tấm biển vẽ tay nói với người đi đường: có một con người thật đã ngồi đây, cầm cọ, và viết những chữ này. Nó mang dấu vết của bàn tay. Trong một thế giới ngày càng được tạo ra bởi máy móc và thuật toán, dấu vết của bàn tay sẽ ngày càng quý giá.

Từ vỉa hè đến thế giới

SÀNH ĐIỆU tin rằng khi khoa học và công nghệ phát triển, những thứ máy móc không thể sao chép — văn hóa dân gian, văn hóa đường phố, triết lý sống — sẽ trở thành nền móng. Vỉa hè Việt Nam không phải là thứ cần che giấu khi có khách quốc tế. Nó là một kho tư liệu sống về cách con người cùng nhau tồn tại, chia sẻ không gian và tạo ra vẻ đẹp từ những thứ giản dị nhất.

Nhưng nhìn thấy vẻ đẹp ấy cũng đi kèm trách nhiệm. Trân trọng vỉa hè không có nghĩa là lãng mạn hóa sự lộn xộn hay sự vất vả của những người mưu sinh trên đó. Nó có nghĩa là học từ họ: học cách sáng tạo trong giới hạn, học cách độc lập không chờ ai cho phép, học cách sống có trách nhiệm với cộng đồng xung quanh mình.

Lần tới khi bạn ngồi xuống một chiếc ghế nhựa bên đường, hãy nhìn quanh như thể bạn đang đứng trong một phòng triển lãm. Từng chiếc xe, từng tấm biển, từng gánh hàng đều đang kể một câu chuyện. Và bạn, người đang ngồi đó, cũng là một phần của tác phẩm.

Mỗi người sinh ra đều có một sứ mệnh, và bầu trời đủ rộng cho tất cả vì sao. Có những vì sao sáng lên từ chính vỉa hè.

— Ban biên tập SÀNH ĐIỆU