Chữ Quốc ngữ: bản phối lại vĩ đại nhất

Bạn đang đọc những dòng này bằng một hệ chữ có tuổi đời khoảng bốn thế kỷ. So với lịch sử hàng nghìn năm của người Việt, đó là một khoảng thời gian ngắn. Nhưng chỉ trong khoảng thời gian ấy, chữ Quốc ngữ đã đi từ một công cụ ghi âm của người nước ngoài để trở thành linh hồn chữ viết của cả một dân tộc. Nếu phải chọn một ví dụ để giải thích người Việt tiếp nhận thế giới như thế nào, có lẽ không gì rõ ràng hơn những con chữ có dấu mà chúng ta dùng mỗi ngày.

Một hệ chữ ra đời từ cuộc gặp gỡ

Vào thế kỷ XVII, các giáo sĩ dòng Tên người Bồ Đào Nha, Ý và Pháp đến Đàng Trong và Đàng Ngoài để truyền giáo. Để học tiếng Việt — một ngôn ngữ có thanh điệu, rất khác với các ngôn ngữ châu Âu — họ bắt đầu ghi âm tiếng Việt bằng chữ cái Latin. Đó là một công việc tập thể, kéo dài nhiều năm, với sự tham gia của nhiều giáo sĩ và không ít người Việt đã giúp họ hiểu từng âm, từng thanh.

Năm 1651, tại Rome, giáo sĩ Alexandre de Rhodes cho in cuốn Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum — từ điển Việt – Bồ Đào Nha – Latin. Đây là một trong những cột mốc quan trọng nhất trong lịch sử chữ Quốc ngữ, ghi lại một hệ chữ đã khá hoàn chỉnh. Tuy vậy, chữ Quốc ngữ không phải công trình của riêng một người; nó là kết quả của một quá trình gặp gỡ giữa nhiều con người và nhiều nền văn hóa.

Từ công cụ của người khác thành tiếng nói của mình

Trong suốt một thời gian dài, chữ Hán và chữ Nôm vẫn là chữ viết chính của giới học thức Việt Nam. Chữ Quốc ngữ chủ yếu được dùng trong cộng đồng Công giáo. Phải đến cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, dưới thời Pháp thuộc, chữ Quốc ngữ mới được phổ biến rộng rãi — một phần vì chính quyền thực dân muốn tách người Việt khỏi truyền thống Hán học.

Nhưng đây chính là điều kỳ diệu: thứ được đưa vào với mục đích của người khác lại được người Việt biến thành vũ khí của chính mình. Các nhà trí thức yêu nước đầu thế kỷ XX, như những người sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907, đã cổ động học chữ Quốc ngữ như một con đường mở mang dân trí. Họ hiểu rằng một hệ chữ dễ học là chìa khóa để người dân bình thường tiếp cận tri thức. Sau năm 1945, phong trào Bình dân học vụ tiếp tục đưa con chữ đến với hàng triệu người.

Tiếp biến văn hóa không phải là sao chép. Đó là nhận lấy một thứ của thế giới, rồi làm cho nó nói bằng giọng của mình.

Nghệ thuật của dấu thanh

Hãy nhìn kỹ chữ Quốc ngữ. Nó dùng bộ chữ cái Latin như tiếng Anh, tiếng Pháp hay tiếng Bồ Đào Nha. Nhưng nó không giống bất kỳ hệ chữ nào trong số đó. Những chữ ơ, ư, đ, những dấu sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng — tất cả tạo nên một diện mạo không thể nhầm lẫn. Chỉ cần nhìn một dòng chữ có dấu, người ta biết ngay đó là tiếng Việt.

Đó là bản chất của một bản phối lại hay: nó lấy chất liệu có sẵn, nhưng thêm vào đủ nhiều thứ của riêng mình để tạo nên một tác phẩm mới. Người Việt không phát minh ra chữ cái Latin. Nhưng chúng ta đã làm cho chữ cái Latin hát được sáu thanh điệu của tiếng mẹ đẻ.

Bài học cho thế hệ hôm nay

Việt Nam là một dân tộc phương Đông đã tiếp nhận văn hóa phương Tây theo cách rất riêng, và chữ Quốc ngữ là minh chứng rõ ràng nhất. Bài học ấy vẫn còn nguyên giá trị với chúng ta hôm nay, khi thế giới tràn vào qua màn hình điện thoại mỗi giây.

Chúng ta không cần đóng cửa với thế giới. Cũng không cần chạy theo thế giới một cách mù quáng. Điều chúng ta cần là năng lực mà cha ông đã thể hiện với chữ Quốc ngữ: nhận biết, lựa chọn và kết hợp. Nhận biết điều gì có giá trị. Lựa chọn điều gì phù hợp với mình. Và kết hợp nó với bản sắc của mình để tạo ra một thứ mới. Đó cũng chính là định nghĩa của sành điệu.

Mỗi khi bạn gõ một dòng tin nhắn có dấu, bạn đang tiếp nối một câu chuyện bốn trăm năm về sự sáng tạo, độc lập và trách nhiệm. Những con chữ ấy không phải tự nhiên mà có. Chúng là món quà của nhiều thế hệ đã chọn làm cho thế giới nói bằng giọng Việt.

Mỗi người sinh ra đều có một sứ mệnh, và bầu trời đủ rộng cho tất cả vì sao. Có khi một vì sao chỉ là một dấu thanh nhỏ — nhưng thiếu nó, câu chữ đã mang một nghĩa khác.

— Ban biên tập SÀNH ĐIỆU