Bản sắc thế hệ Z không mua được ở trung tâm thương mại

Bước vào bất kỳ trung tâm thương mại nào ở Hà Nội hay Sài Gòn, bạn sẽ thấy những thương hiệu giống hệt như ở Seoul, Bangkok hay Paris. Cùng ánh đèn, cùng mùi nước hoa, cùng những ma-nơ-canh mặc bộ sưu tập mới nhất. Mọi thứ đều đẹp, đều hiện đại. Nhưng có một điều kỳ lạ: càng nhiều lựa chọn, người ta càng dễ trông giống nhau.

Bài viết này là tổng hợp những suy nghĩ mà Ban biên tập SÀNH ĐIỆU thường nghe được trong các cuộc trò chuyện với người trẻ — không phải một cuộc khảo sát, mà là những câu hỏi chung của một thế hệ đang đi tìm mình.

Khi mọi thứ đều có thể mua

Thế hệ Z Việt Nam lớn lên trong một thời kỳ đặc biệt. Đất nước đã mở cửa, internet có mặt khắp nơi, và thế giới chỉ cách một cú chạm màn hình. Chưa bao giờ người trẻ Việt Nam có nhiều lựa chọn đến vậy: quần áo, âm nhạc, phim ảnh, phong cách sống từ khắp các châu lục.

Nhưng sự đủ đầy ấy mang theo một câu hỏi mới. Khi ai cũng có thể mua cùng một đôi giày, cùng một chiếc túi, cùng một kiểu tóc đang thịnh hành trên mạng xã hội, thì điều gì làm nên sự khác biệt của một con người? Nếu bản sắc có thể mua được, thì nó cũng có thể bị bán đi, bị thay thế khi mùa mốt mới đến.

Bản sắc không nằm trong giỏ hàng. Nó nằm trong những lựa chọn bạn đưa ra khi không ai nhìn.

Sành điệu không phải là xa xỉ

Trong tiếng Việt thường ngày, "sành điệu" đôi khi bị hiểu là sang chảnh, đắt tiền, hoặc luôn bắt kịp xu hướng. SÀNH ĐIỆU muốn trả lại cho từ này một ý nghĩa sâu hơn: khả năng nhận biết, lựa chọn và kết hợp những giá trị phù hợp với bản sắc của chính mình.

Theo nghĩa ấy, một người mặc chiếc áo cũ của bố, phối với một đôi dép tổ ong và chiếc mũ tự may, có thể sành điệu hơn nhiều so với một người khoác lên mình toàn đồ hiệu nhưng không biết vì sao mình chọn chúng. Sành điệu không đo bằng giá tiền. Nó đo bằng sự tỉnh thức trong từng lựa chọn.

Nghệ thuật của sự từ chối

Có một điều ít ai nói: biết chọn cũng có nghĩa là biết từ chối. Từ chối một xu hướng không hợp với mình, dù ai cũng đang theo. Từ chối mua một thứ chỉ để được công nhận. Từ chối định nghĩa bản thân bằng số lượt thích.

Sự từ chối ấy cần đến tinh thần độc lập — một trong ba giá trị cốt lõi của SÀNH ĐIỆU. Độc lập không có nghĩa là chống lại tất cả. Nó có nghĩa là tự suy nghĩ trước khi làm theo. Là hiểu rằng không ai có thể bán cho bạn một bản sắc; bạn chỉ có thể tự xây dựng nó, từng ngày, từng lựa chọn.

Tìm bản sắc ở đâu?

Nếu không phải ở trung tâm thương mại, thì người trẻ có thể tìm bản sắc ở đâu? Câu trả lời có lẽ gần hơn chúng ta nghĩ.

Nó ở trong ngôn ngữ chúng ta nói, trong những câu ca dao bà từng hát, trong món ăn mẹ nấu. Nó ở trên vỉa hè, nơi những người bán hàng rong vẫn đang sáng tạo mỗi ngày với những gì họ có. Nó ở trong lịch sử của một dân tộc đã học chữ của người khác để viết nên tiếng nói của mình. Và nó ở trong chính những trải nghiệm cá nhân của mỗi người — những điều chỉ riêng bạn từng đi qua.

Điều đó không có nghĩa là phải quay lưng với thế giới. Người trẻ Việt Nam hoàn toàn có thể yêu nhạc Hàn, mặc đồ Nhật, xem phim Mỹ. Điều quan trọng là khi kết hợp tất cả những thứ ấy, bạn vẫn biết đâu là phần cốt lõi của mình — và bạn tạo ra một thứ không ai khác có thể sao chép.

Từ tiêu dùng đến kiến tạo

Bước chuyển lớn nhất có lẽ là từ người tiêu dùng trở thành người kiến tạo. Thay vì chỉ hỏi "mình nên mua gì?", hãy hỏi "mình có thể tạo ra gì?". Một bài viết, một bản nhạc, một chiếc áo tự thiết kế, một dự án nhỏ cho khu phố mình đang sống. Sáng tạo là cách chắc chắn nhất để có một bản sắc không thể mua được.

Và sáng tạo luôn đi cùng trách nhiệm. Mỗi lựa chọn phong cách cũng là một lựa chọn xã hội: chọn ủng hộ ai, chọn lãng phí hay trân trọng, chọn trở thành bản sao hay trở thành chính mình.

Mỗi người sinh ra đều có một sứ mệnh, và bầu trời đủ rộng cho tất cả vì sao. Không vì sao nào cần mượn ánh sáng của vì sao khác để tỏa sáng.

— Ban biên tập SÀNH ĐIỆU